Covid-19: onderzoek rond eet- en gewichtsproblemen

De COVID-19 pandemie heeft een impact op eet- en gewichtsproblemen. Verschillende studies proberen deze impact in te schatten en te begrijpen, en advies te formuleren om het welzijn van patiënten en hun omgeving te ondersteunen.

Inleiding

Recent worden er steeds meer onderzoeken gepubliceerd over de effecten van corona en de lockdown op eetgedrag en de ontwikkeling en herval van eetstoornissen. Heel wat onderzoekers zijn er in geslaagd om ondanks de onverwachte afkondiging van de lockdown en alle praktische uitdagingen die deze teweeg bracht, studies op te zetten om de effecten van de lockdown zowel in de algemene populatie als in de populatie met eetstoornissen te onderzoeken. Sommigen incorporeerden bevragingen in reeds lopende studies anderen hebben snel nieuwe studies opgesteld. Afhankelijk van de praktische uitdagingen waar de onderzoekers mee geconfronteerd werden, zijn er beperkingen aan de studies waarbij in de interpretatie van de resultaten rekening mee moet worden gehouden Zo werden de data voornamelijk online verzameld, waardoor de ES-diagnose, hervalstatus en klachten vaak zelf werden gerapporteerd. Bij sommigen onderzoeken werd de vragenlijst uitgestuurd naar een pool van gekende patiënten. In andere studies werden deelnemers gerekruteerd in de algemene populatie. In het ene onderzoek werd er enkel gevraagd of hun symptomatologie verergerd was; in andere onderzoeken werd de impact voor elk symptoom apart nagegaan.

De studies die hieronder beschreven worden, zijn allen internationale studies. Er zijn, zover wij weten, tot nu toe geen Belgische/Vlaamse studies gekend naar de invloed van de lockdown op eetgedrag en eetstoornissymptomen. Wel organiseerde Sciensano een gezondheidsbevraging tijdens de lockdown in ons land waarin bij 34 000 mensen o.a. werd gepolst naar angst en depressieve klachten en specifieke voedingskeuzes. Indicaties voor verstoord eetgedrag of eetstoornissymptomen werden hierbij niet bevraagd.

De invloed van de lockdown en de maatregelen tegen de verspreiding van COVID-19 op eetgedrag en herval bij eet- en gewichtsproblemen. 

De invloed van lockdownmaatregelen op eetgedrag in de algemene populatie

Dat de lockdown een effect had op eetgedrag in de algemene populatie suggereert een Italiaanse studie (Di Renzo, et al., 2020). In deze studie werden een aantal vragen rond verstoord eetgedrag opgenomen. In volle lockdownperiode werden  602 Italiaanse respondenten bevraagd naar hun eetgedrag. Uit die resultaten bleek:

  • 48.7% van de respondenten gaf aan voeding te gebruiken om met gevoelens van angst om te gaan 
  • 55.1% gaf aan meer te eten om zich beter te voelen
  • 57.8% gaf aan zich schuldig/angstig te voelen over de huidige eetgewoonten
  • 20.3% gaf aan bij angst bepaalde soorten voeding te gaan vermijden

Dit zijn hoge cijfers, die doen vermoeden dat COVID-19 en de lockdown-maatregelen een impact gehad kunnen hebben op ons eetgedrag. Maar, dit is een eerste exploratieve studie, en er wordt niet vergeleken met eetgedrag voordien. Er is meer onderzoek nodig om deze resultaten te valideren, en bovendien zijn deze resultaten zijn niet zomaar generaliseerbaar naar België. 

Corona, de lockdownmaatregelen en herval in de populatie van patiënten met een eetstoornis

Eén van de eerste onderzoeken die gepubliceerd werd rond de impact van de lockdown bij mensen met een eetstoornis, was een onderzoek van Fernández‐Aranda et al. (2020). Binnen deze studie werd de impact van de eerste 2 lockdown weken nagegaan bij 32 Spaanse eetstoornispatiënten: 38% van deze patiënten gaf aan dat hun eetstoornis symptomatologie verergerd was. Dit word ook bevestigd in twee andere studies uit Spanje (Graell et al., 2020; Baenas et al., 2020) waarbij respectievelijk 41.9% en 25% aangeeft dat hun symptomen verergerd zijn. Binnen een studie uit het Verenigd Koningrijk gaf zelfs 86.7% aan dat hun symptomen verergerd waren door de pandemie. Binnen een Italiaanse studie (Castellini, et al. 2020) waarin 74 patiënten tijdens hun behandeling werden opgevolgd werd zowel de behandeling als de bevraging verder gezet tijdens de lockdown, hierdoor had men twee meetmomenten voor de lockdown (T0 en T1) en één meetmoment in de lockdown (T2). Uit de resultaten bleek voor patiënten met boulemia nervosa (BN) dat de totale score op de EDE-Q voor patiënten met BN significant daalde tussen T0 en T1 maar constant bleef tussen T1 en T2. Voor patiënten met Anorexia Nervosa (AN) werd er zowel tussen T0 en T1 en T1 en T2 een significante daling geobserveerd. Patiënten met AN hadden bovendien tussen zowel T0 en T1 en T1 en T2 een significante stijging in BMI terwijl de BMI van patiënten met BN tussen de verschillende meetmomenten zo goed als constant bleef.  Tegelijkertijd rapporteerde men voor BN een stijging van het aantal eetbuien per week tussen T1 en T2 en voor zowel AN & BN een toename in fysieke activiteit tussen T1 en T2. In een Duitse studie (Schlegl et al., 2020) bij patiënten met anorexia nervosa die in 2019 ontslagen werden  van een residentieel behandelingsprogramma gaf  41.5% aan dat deeetstoornissymptomatologie tijdens de lockdown was verergerd. Op symptoomniveau gaf een meerderheid van de deelnemers aan dat het heel wat symptomen op cognitief niveau (eetstoorniscognities) waren toegenomen. De toename van gedragssymptomen was afhankelijk van het symptoom zelf: 47, 1% gaf bijvoorbeeld aan dat men meer restrictief was gaan eten terwijl 25% aangaf maaltijden over te slaan. De meerderheid van de deelnemers (73%) in deze studie gaf aan dat ze hun gewicht hadden kunnen behouden. In een studie die een bevraging organiseerde in zowel de Verenigde Staten als Nederland (Termorshuizen et al. 2020) gaf 49% van de Amerikaanse deelnemers en 29% van de Nederlandse deelnemers aan dat men de laatste 2 weken minsten 1 eetbui deed, voor restrictief eten waren de cijfers: 76% en 63% voor de respectievelijk Amerikaanse en Nederlandse deelnemers. Bovendien gaven 57% van de Amerikaanse deelnemers en 62% van de Nederlandse deelnemers aan dat men de voorbije 2 weken meer compensaitegedrag had vertoond door factoren gerelateerd aan COVID-19. 

Wat is een mogelijke verklaring voor de impact van de COVID-19 crisis en de lockdown op eetgedrag en herval bij eetstoornissen?

Het is op zich niet verwonderlijk dat COVID-19 en de lockdown-maatregelen een impact hebben zowel in de algemene populatie als bij de populatie met eetstoornissen. COVID-19 is een stressor die tot ongerustheid, spanning en stress kan leiden. Uit de COVID-bevraging van Sciensano, bleek dat angstklachten in vergelijking met laatste bevraging in 2018 sterk waren gestegen. Anderzijds vallen er door de maatregelen heel wat factoren weg die mensen in normale omstandigheden kunnen helpen om met de spanning en angst om te gaan: sociale contacten, sportactiviteiten, hobby’s en vrijetijdsbesteding, dagstructuur en een zinvolle dagbesteding. Uit de COVID-bevraging van Sciensano bleek bijvoorbeeld dat mensen die minder konden terugvallen of zich minder gesteund te voelen door vrienden en familie een sterkere toename van angstklachten hadden. Ook mensen bij wie het werk onderbroken werd ontwikkelden meer angstklachten dan zij die, al dan niet van thuis uit, verder konden werken. Wanneer de angst toeneemt maar heel wat “gezonde” coping wegvalt kan het zijn dat sommigen mensen eten gaan gebruiken als een manier om met de angst om te gaan zoals ook blijkt uit bovenstaande studie van Di Renzo et al. (2020). Dit wil echter nog niet zeggen dat al deze mensen een eetstoornis hebben of zullen ontwikkelen. Maar deze gedragingen maken mensen wel meer at risk voor de ontwikkeling van een eetstoornis.

De terugvalcijfers bij patiënten met een eetstoornis zijn niet zo opvallend als we deze cijfers vergelijken met de terugvalcijfers onder “normale omstandigheden”. Onderzoek toont aan dat 6 tot 57% van zorgvragers die hersteld zijn van AN terugvallen. Voor BN liggen de cijfers tussen de 21 tot 55% en voor BED liggen de cijfers tussen de 20 tot 30% (Noordenbos & van Elburg, 2018) waarbij het risico vooral verhoogd is in de eerste twee jaar na behandeling (Berends, van Meijel & van Elburg, 2010).  De kans op terugval neemt toe bij spannende, stresserende of hoog risico situaties en laat corona en de lockdownmaatregelen net voor een veelvoud van dat soort situaties gezorgd hebben. Dat er bij een substantieel deel van de patiënten sprake is van een terugval hoeft dus niet te verwonderen.

Bovendien is het mogelijk dat bepaalde risicofactoren (slankheidsideaal, perfectionisme, enz…) die reeds aanwezig waren ook sneller of gemakkelijker doorspelen omdat een aantal beschermende factoren door COVID-19 of de lockdown zijn weggevallen. In een recent onderzoek (Puhl et al. 2020) werd er bijvoorbeeld een verband gevonden tussen eerder ervaren gewichtsstigmatisering en de waarschijnlijkheid op eetbuien tijdens de lockdown. Deelnemers die in 2018 hadden aangegeven gewichtsstigmatisering te ervaren waren 3 keer waarschijnlijker om tijdens de lockdown eetbuien te hebben, zelfs indien er gecontroleerd werd voor eetbuigedrag in 2018, BMI, geslacht, ras en SES.  In verschillende studies (Branley-Bell & Talbot, 2020; Cooper et al., 2020) gaven patiënten ook aan dat men door de lockdown meer tijd doorbracht op sociale media waarbij de inhoud vaak als triggerend werd ervaren. 

Daarnaast kwam er uit deze bevragingen ook naar voor dat de corona-pandemie en de bijhorende lockdownmaatregelen tot situaties hebben geleid die specifiek triggerend kunnen zijn voor eetstoornispatiënten (Branley-Bell & Talbot, 2020; Cooper et al., 2020,  Rodgers, et al., 2020). Door het hamsteren bij het begin van de lockdown was voor sommigen hun veilig voedsel plots niet meer te verkrijgen, wat tot heel veel stress en spanning kon leiden. Bovendien kunnen grote hoeveelheden gehamsterd voedsel in huis eetbuien uitlokken. Daarnaast gaf men aan zich meer bewust te zijn van het uiterlijk door meer online videocontact. Ook  de media-aandacht voor de extra coronakilo’s leidde bij veel patiënten tot ongerustheid en spanning. Anderen gaven ook aan dat men door de isolatie ongemerkt gewicht kon verliezen en de ES zijn gang kon laten gaan. Ook meer of net minder mogelijkheden om te bewegen werd door sommige patiënten als triggerend ervaren.

Aanbevelingen bij de coronamaatregelen ter preventie van ontwikkeling en herval bij eet-en gewichtsproblemen

Het ziet er naar uit dat we nog een tijdje met het coronavirus zullen moeten leven. Hoogstwaarschijnlijk zullen periodes van maatregelverstrenging en -versoepeling elkaar afwisselen.  Op basis van verschillende kwalitatieve onderzoeken (Branley-Bell & Talbot, 2020; Cooper et al., 2020,  Rodgers, et al., 2020;  Fernández‐Aranda et al., 2020) kunnen er strategieën en interventies geformuleerd worden die de impact van de lockdown en de maatregelen tegen de verspreiding van COVID-19 kunnen verminderen.  

Wat men zelf kan doen

Algemene bevolking

  • Erken dat je door een periode gaat die niet gemakkelijk is. Laat toe dat je het af en toe moeilijk hebt met de beperkende maatregelen. Zet in op gezonde copingstrategieën om met deze gevoelens om te gaan: een warm bad, een gesprek met een belangrijke andere, een creatieve bezigheid
  • Kies actief waar je op wil inzetten: focus op de dingen die je kan veranderen en laat je niet meeslepen in dingen die je niet kan veranderen. Zoek naar manieren om in te zetten op voor jou waardevolle acties.  Help je bijvoorbeeld graag anderen? Zijn er mensen in je buurt die nu hulp kunnen gebruiken? Denk aan ouderen maar ook aan jonge gezinnen die in deze tijden een extra handje hulp kunnen gebruiken. Ben je graag creatief bezig?
  • Focus op de positieve zaken aan de COVID-19 crisis: Er zijn heel wat zaken die niet meer kunnen en die niet meer mogen, dat maakt dat we vooral geneigd zijn om te focussen op het negatieve. Lijst de positieve zaken aan deze crisis op: Misschien heb je nu meer tijd om je in een bepaalde interesse te verdiepen? Misschien is er nu meer tijd voor het gezin? Misschien geniet je er wel van dat je niet meer dagdagelijks  in de file staat? Probeer je focus te verleggen op wat deze crisis je brengt ipv wat de crisis jou ontneemt. 
  • Stel jezelf regelmatig de vraag: Is wat ik doe helpend voor mij of schaadt het mij? Is het voor mij helpend om elke mediawebsite af te speuren naar informatie? Zo ja, prima. Is het voor mij helpend om mijn extra tijd te besteden aan het opruimen van de zolder? Of maakt mij dit eerder onrustig? Helpt het voor mij om dagelijks te gaan wandelen?
  • Zet in op een gezonde leefstijl: eet evenwichtig, beweeg leuk, zorg voor goede slaaphygiëne, probeer lief te zijn voor jezelf en zoek naar een manier om iets actief te doen met je emoties.
  • Hou vast aan een dagstructuur: sta steeds op hetzelfde uur op en ga telkens op hetzelfde uur slapen. Maak een planning waarbij je bijvoorbeeld huishoudelijke en plezierige activiteiten afwisselt. 

Patiënten met of herstellende van een eetstoornis

  • Beperk bijvoorbeeld sociale media of ga actief op zoek naar media-inhoud die helpend en ondersteunend is in plaats van triggerend.
  • Blijf contact houden met belangrijke mensen in jouw leven, ook online. Vind je het moeilijk om jezelf te zien tijdens het videobellen? Vaak zijn er opties waarbij je de camera kan uitschakelen of een andere afbeelding kan kiezen om te tonen.
  • Vraag hulp als je merkt (aan je familie, vrienden, hulpverlener,…) dat het je te veel wordt.
  • Zoek naar wat jou zou kunnen helpen bij  eetmomenten: samen eten met gezin of niet?  Samen een “online etentje” organiseren met vrienden/vriendinnen? Ook kleine zaken kunnen helpen: Bijvoorbeeld een vaste plek aan tafel.
  • Inventariseer moeilijke momenten tijdens de lockdown en bespreek deze met je supporters en met je hulpverlener.
  • Start een positief dagboek: Het is vaak gemakkelijker om te letten op wat er niet goed loopt, maar inventariseer wat jou energie geeft en schrijf ook op wat (nog steeds) goed loopt.

Wat kan je doen voor je kind/partner/vriend(in)

  • Help hen in het maken en het volgen van een dagstructuur. Plan daarbij ook plezierige activiteiten in die jullie allebei leuk vinden en samen kunnen doen.
  • Moedig aan om online contact te blijven houden met vrienden, collega’s en familie.
  • Wees kritisch voor wat je ziet op sociale media, help hen zoeken naar accounts en content die ondersteunend is i.p.v. triggerend.
  • Zoek hoe je kan ondersteunen tijdens de eetmomenten, voor inspiratie: https://www.youtube.com/
  • Ondersteun en help bij wat moeilijk loopt maar geef ook positieve aandacht aan wat (nog steeds) goed loopt.

Wat professionals kunnen doen

  • Zet volop in op behoud van wat reeds bereikt werd voorafgaand aan de lockdown
  • Normaliseer moeilijke gevoelens en ga mee op zoek naar copingstrategieën die men kan gebruiken om met de moeilijke gevoelens om te gaan
  • Stel COVID-19 en de lockdown voor als, een weliswaar uitzonderlijke, stressor die mogelijk oefenmogelijkheden biedt om nieuwe copingstrategieën verder in te oefenen.
  • Voorzie continuïteit van zorg, bespreek op welke manier de verdere zorg kan gebeuren. Sommige patiënten geven bijvoorbeeld aan dat online therapie, of zichzelf wegen, triggerend is. Anderen geven aan dat ze door het online contact kunnen verhullen dat ze gewicht verliezen. Bekijk dus voor elk patiënt afzonderlijk of online zorg aangewezen is en op welke manier deze kan plaatsvinden. Bij patiënten met een hoog risico op herval is het mogelijk beter om de zorg met de nodige voorzorgsmaatregelen face-to-face verder te zetten.
  • Bevraag de situatie van de patiënt: In welke omstandigheden zit hij/zij in lockdown? Alleen? Samen met gezin? Is er door crisis een toename in gezinsconflicten? Is er een daginvulling, een zinvolle dagbesteding? Help de patiënten om structuur te brengen in zijn/haar dag.
  • Probeer vanuit de bril van de patiënt naar de coronamaatregelen te kijken: welke factoren eigen aan de covid-19 crisis zijn potentieel moeilijk voor patiënten met een eetstoornis? Denk aan lege supermarktrekken en het idee dat veilig voedsel niet meer te krijgen is,  hamsteren van veel voedsel in huis dat eetstoornissen kan uitlokken, verhoogd zelfbewustzijn door videobellen.  Denk samen na over mogelijke strategieën om hier mee om te gaan.
  • Maak een hervalpreventieplan: Wat zijn mogelijk moeilijke omstandigheden of triggers in de situatie van de patiënt? Stel het hervalpreventieplan bij indien nodig.
  • Focus de zorg op zelfzorg en goed lichaamsfunctioneren.
  • Geef ook aandacht aan wat (nog steeds) goed loopt

Meer inspiratie voor strategieën en interventies vind je in de tabellen horende bij het artikel van  Fernández‐Aranda et al., 2020. Je vindt deze ook in dit nieuwsbericht.

Tot slot

De COVID-19 crisis en bijhorende maatregelen beheersen al maanden het dagelijks leven, de maatschappij en de media. Het is niet zo vreemd dat de soms vergaande maatregelen tegen het coronavirus spanning geven die ook ‘normaal’ eetgedrag onder druk zet. Ook de kans op terugval van herstellende patiënten kan ‘onder spanning’ verhogen. Toch kunnen we met een goede “corona” hervalpreventieplan zoals bij elk ander hervalpreventieplan de kans op terugval verminderen. Bekijk daarbij als hulpverlener de coronacrisis vanuit een eetstoornisbril: wat aan deze crisis maakt dat deze extra moeilijk is voor patiënten met een eetstoornis? Bevraag aan jouw patiënten hoe de coronacrisis hun leven bemoeilijkt. Bevraag wat er nog goed gaat en zoek samen naar manieren waarop jouw patiënt deze coronacrisis kan doorkomen en zich kan voorbereiden op de moeilijkheden die bij deze crisis horen.

Referenties

Baenas, I., Caravaca-Sanz, E., Granero, R., Sanchez, I. Riesco, N., Testa, G., Vintro-Alcaraz, C., Treasure, J., Jiménez-Murcia, S., Fernandez-Aranda, F. (2020). COVID-19 and eating disorders during confinement: analysis of factors associated with resilience and aggravation of symptoms. European Eating Disorders Review, 1-9.

Berends, T., van Meijel, B., & van Elburg, A. (2010). Richtlijn terugvalpreventie anorexia nervosa. Assen: Koninklijke Van Gorcum.  

Branley-Bell, D. & Talbot, C.V. (2020).  Exploring the impact of the COVID_19 pandemic and UK lockdown on individuals with experience of eating disorders. Journal of Eating Disorders, 8:44. 

Castellini, G., Cassioli, E., Rossi, E., Innocenti, M., Gironi, V., Sanfilippo, G., Felciai, F., Monteleone, A.M. & Ricca, V. (2020). The impact of COVID-19 epidemic on eating disorders: A longitudinal observation of pre versus post psychopathological features in a sample of patients with eating disorders and a group of healthy controls. International Journal of Eating Disorders, 1-8.

Cooper, M., Reilly, E.E., Siegel, J.A., Coniglio, K., Sadeh-Sharvit, S., Pisetsky, E.M. & Anderson, L.M. (2020). Eating disorders during the COVID-19 pandemic and quarantine: an overview of risks and recommendations for treatment and early intervention. Eating Disorders, DOI: 10.1080/10640266.2020.1790271.

Di Renzo, L., Gualtieri, P., Cinelli, G., Bigioni, G., Soldati, L., Attina, A., Bianco, F.F., Ca parello, G., Camodeca, V., Carrano, E., Ferraro, S. Giannattasio, S., Leggeri, C., Rampello, T., Lo Presti, L. Tarsitano, M.G. De Lorenzo, A. (2020). Psychological aspects and eating habits during COVID-19 Home confinement: Results of EHLC-COVID-19 Italian Online Survey. Nutrients, 12(7).

Fernandez-Aranda et al. (2020). COVID-19 and implications for eating disorders. European Eating Disorders Review, 28, 239-245.

Graell, M. Moron-Nozaleda, M.G., Camarneiro, R., Villasenor, A., Yanez, S., Munoz, R., Martinez-Nunez, B., Miguelez-Fernandez, C., Munoz, M. & Faya, M. (2020). Children and adolescents with eating disorders during COVID-19 confinement: difficulties and future challenges. European Eating Disorders Review, 1-7. 

Noordenbos, G. & van Elburg, A. (2018). Handboek Eetstoornissen. Utrecht: de Tijdstroom.

Puhl, R.M., Lessard, L.M., Larson, N. Eisenberg, M.E. & Neumark-Stzainer, D. (2020). Weight stigma as a predictor of distress and maladaptive eating behaviors during COVID-19: Longitudinal findings from the EAT study.  Annals of Behavioral Medicine, DOI: 10.1093/abm/kaaa077.

Rodgers, R.F., Lombardo, C., Cerolini, S., Franko, D.L., Omori, M., Fuller-Tyskiewicz, M. Linardon, J., Courtet, P. & Guillaume, S. (2020). The impact of the COVID-19 pandemic on eating disorder risk and symptoms. Internation Journal of Eating Disorders, 53, 1166-1170.

Schlegl, S., Maier, J., Meule, A. & Voderholzer, U. (2020). Eating disorders in times of the COVID-19 pandemic-Results from an online survey of patients with anorexia nervosa. International Journal of Eating Disorders, 1-10.

Termorshuizen, J.D., Watson, H.J., Thornton, L.M., Borg, S., Flatt, R.E., MacDermod, C.M., Harper, L.E., van Furth, E.F., Peat, C.M., & Bulik, C.M. (2020). Early impact of COVID-19 on individuals with self-reported eating disorders: A survey of 1000  individuals in the United states and the Netherlands. International Journal of Eating Disorders, 1-11.

Meer lezen?

Eetexpert probeert hulpverleners, patiënten en naasten zo goed mogelijk te ondersteunen met informatie en tools. Het volledige dossier vind je hier: www.eetexpert.be/covid-19-dossier-eetexpert/ 

Meer nieuws
  • Help in de zorg

    Door de coronacrisis zijn er handen tekort in de zorg- en welzijnssector. Wil je een handje bijsteken, of zoekt je instelling helpende handen? De hulp wordt gebundeld via twee platformen, één voor betaalde jobs en één voor vrijwilligerswerk.

  • Kennisdag 2020 - (her)beleef de highlights

    Op 3 september vond onze kennisdag plaats, dit jaar rond de biologie van eten. Lees hier de samenvatting van de verschillende lezingen, en de antwoorden van de sprekers op jullie vragen.

  • Dossier rond eetstoornissen voor klinisch psychologen

    Eetexpert ontwikkelde op vraag van VVKP een beknopt dossier om klinisch psychologen te versterken in hun kennis rond eetstoornissen.

  • De internationale HBSC studie heeft nieuw rapport

    Lees hier het nieuwe rapport van de Health Behaviour in School-aged Children (HBSC) studie.

Bekijk al het nieuws