Emoties reguleren bij eet- en gewichtsproblemen: Wat moet je weten en hoe voeg je in?

Prof. dr. Lien Goossens & prof. dr. Sandra Verbeken, Universiteit Gent

Inleiding

Emotieregulatie kan een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling en instandhouding van eet-en gewichtsproblemen.

Hieronder wordt eerst het concept emotieregulatie als multifactorieel concept toegelicht, vervolgens wordt de ontwikkeling en de rol die emotieregulatie speelt in de totstandkoming van eet-en gewichtsproblemen belicht. Daarnaast wordt ingegaan op hoe je emotieregulatie in de praktijk kan verkennen om tot een accurate inschatting te komen van het probleem.

Wat is emotieregulatie?

Emotieregulatie is een multifactorieel concept, het verwijst naar een set van automatische en gecontroleerde processen betrokken in de initiatie, instandhouding en modificatie van het voorkomen, intensiteit en duur van emoties (Gross & Thompson, 2007; Eisenberg et al., 2000). Het is dus een poging om invloed te hebben op wat we voelen, wanneer we iets voelen, de manier waarop we het gevoel ervaren en de manier waarop we het willen veranderen en waarop we het willen reguleren.

Er zijn een aantal basisvoorwaarden of basisvaardigheden om tot een goede emotieregulatie te komen. Gratz en Roemer (2004) definiëren emotieregulatie als een algemeen emotioneel functioneren. Het is een multidimensioneel construct dat bestaat uit:

  • Het bewust zijn van je emoties, ze begrijpen en ze kunnen accepteren
  • Doelgerichte gedragingen kunnen uitvoeren en impulsieve gedragingen kunnen inhiberen bij negatieve emoties
  • Het flexibel gebruiken van situationeel relevantie strategieën om de emoties te reguleren
  • Bereid zijn om negatieve emoties te ervaren

Emotieregulatiestrategieën verschillen in hoe effectief ze zijn om de intensiteit van negatieve emoties te verlagen en de manier waarop ze samenhangen met welbevinden of psychopathologie. Welke strategieën adaptief of maladaptief zijn, wordt aan de hand van onderzoek bepaald.

  • Adaptieve strategieën zijn strategieën die effectief zijn om de intensiteit van negatieve emoties te verlagen en tegelijk een positieve relatie hebben met welbevinden. Voorbeelden zijn, problemen oplossen, sociale steun zoeken, enz.
  • Maladaptieve strategieën zijn strategieën die minder effectief zijn om de intensiteit van negatieve emoties te verlagen (eventueel wel op korte termijn), en het risico op psychopathologie verhogen. Voorbeelden zijn rumineren, vermijden, automutilatie enz.

Toch is het belangrijk om bepaalde strategieën niet te rigide te categoriseren als adaptief of maladaptief. Het effect van diverse strategieën is ook afhankelijk van de situatie en de doelstelling van de persoon. In sommige situaties zullen bepaalde strategieën minder adaptief zijn dan in andere situaties. Het is dus belangrijk dat strategieën ook flexibel kunnen worden ingezet en dat ze afgestemd zijn op de situatie en de noden van het individu. Idealiter heeft men dus een arsenaal aan strategieën om met emoties om te gaan en slaagt men er in om deze flexibel in te zetten, afgestemd op de situatie. Een rigide toepassen van adaptieve strategieën wordt dus niet beschouwd als een effectieve regulatie.

Hoe ontwikkelt emotieregulatie?

Er zijn twee theorieën die trachten te beschrijven hoe emotieregulatie zich ontwikkelt. Vanuit de cognitieve maturatie theorie gaat men er vanuit dat kinderen gradueel beter worden in het reguleren van emoties o.a. onder invloed van de ontwikkeling van de prefrontale cortex. Hierbij botst men echter op de vaststelling dat emotieregulatie moeilijker loopt in de adolescentie. De maladatieve shift theorie gaat er dan weer vanuit dat emotieregulatie zich niet noodzakelijk lineair ontwikkelt, maar onder invloed van biologische en psychologische veranderingen tijdens de adolescentie net minder goed verloopt dan in de periode voordien. Het zou onder meer kunnen verklaren waarom er een piek van mentale problemen is tijdens de adolescentie. 

Wat vast staat is dat verschillende factoren een invloed hebben op de manier waarop emotieregulatie zich kan ontwikkelen. De ontwikkeling is niet alleen afhankelijk van persoonsfactoren zoals cognitieve ontwikkeling, intelligentie, of temperament, maar hangt ook af van de context. Er wordt aangenomen dat 3 processen onderliggend zijn aan de ontwikkeling van emotieregulatie:

  • Observatie (modeling) van anderen, voornamelijk de ouders: hoe gaan zij met hun emoties om? Hoe uiten zij hun emoties?
  • Opvoedingsvaardigheden en gedragingen van de ouders: hoe coachen zij hun kind op vlak van emoties? Dit houdt verband met de sensitiviteit en responsiviteit van de ouders naar hun kind en de fit tussen ouders en kind.
  • Emotioneel gezinsklimaat: de kwaliteit van dehechtingsrelatie tussen ouders en kind, de relatie tussen de ouders onderling,…

Let wel op: de relaties tussen emotieregulatie en contextfactoren gaan niet in één richting: zo beïnvloeden gezinsfactoren hoe emotieregulatie zich ontwikkelt, maar de manier waarop emotieregulatie zich ontwikkelt, heeft ook een impact op de gezinsrelaties en het gezinsklimaat. Een kind dat bijvoorbeeld meer moeilijkheden ervaart op vlak van emotieregulatie zet ook de opvoedingsvaardigheden en coaching van de ouders onder druk.

Emotieregulatie als verklarend mechanisme voor welbevinden en psychopathologie

Emotieregulatie is onderdeel van theorieën en modellen die de ontwikkeling en instandhouding van eetstoornissen kunnen verklaren. Het is bijvoorbeeld een element in het Transdiagnostisch model van eetstoornissen van Fairburn, Cooper en Shafran (2003) waarbij men emotieregulatie ziet als verklarend mechanisme voor eetbuien en compenseergedrag (zie fig 1). Maar ook andere modellen en theorieën zoals het interpersoonlijk kwetsbaarheidsmodel, de psychosomatische theorie, de escape theorie en de affectregulatie theorie nemen emotieregulatie mee als verklaring voor eetproblemen. Daarnaast wordt er ook gesteld dat emotieregulatie een verklarend mechanisme kan zijn voor overgewicht en obesitas (zie fig 2).

Evidentie voor deze theorieën wordt gevonden in cross-sectioneel en (in beperkte mate) longitudinaal onderzoek waarbij men aantoont dat zowel een gebrek aan adaptieve strategieën als het gebruik van maladaptieve strategieën gerelateerd zijn aan eetstoornispathologie. Emotieregulatie is daardoor een belangrijk aanknopingspunt voor preventie en behandeling.

Figuur 1. Transdiagnostisch model van de instandhouding van eetstoornissen; Fairburn et al., 2003.
Figuur 2. De rol van emotieregulatie bij obesitas; Debeuf et al., 2020.

Onderzoeken van emotieregulatie in de praktijk

Vanuit theorievorming en onderzoek blijkt dat problemen in emotieregulatie gerelateerd zijn aan eet- en gewichtsproblemen. Het is dus belangrijk om ook in de behandeling van eet- en gewichtsproblemen hier de nodige aandacht voor te hebben. Het wil echter niet zeggen dat iedereen met een eetproblematiek ook automatisch problemen heeft op vlak van emotieregulatie, of dat wie emotieregulatieproblemen heeft te kampen zal krijgen met een eetproblmeatiek. Een goede informatieverzameling en casusconceptualisatie maken duidelijk of er binnen het traject van een patiënt ook aan emotieregulatie moet gewerkt worden.

Peilen naar emotieregulatie is onderdeel van de eerste informatieverzameling, a.d.h.v. verschillende vragen kan er al een eerste keer gepeild worden of er problemen zijn op vlak van emotieregulatie (cf Eetexpert, eerstelijnsdraaiboek):

  • Op welke manier gaat men om met moeilijke gevoelens? Hoe reageert men bij stress?
  • Wat wordt er gedaan als men zich niet goed voelt, als er zich een probleem stelt? Wat helpt? Wat helpt niet?
  • Wie kan men in vertrouwen nemen wanneer men het moeilijk heeft?
  • Heeft men het lastig met bepaalde emoties? Komen bepaalde emoties vaak voor?
  • Welke emotieregulatiestrategieën heeft men voorhanden? Is er variatie?

In een tweede fase kan dan emotieregulatie verder in kaart worden gebracht. Het is daarbij belangrijk om precies na te gaan waar de problemen zitten: is er een probleem met de strategieën die gehanteerd worden? Is er een probleem bij het zich bewust zijn van emoties? Is er een probleem bij de acceptatie van emoties? Om dit verder te onderzoeken gebruik men best een multi-method-aanpak waarbij men verschillende methodes en manieren gebruikt om emotieregulatie in kaart te brengen.

  • Vragenlijsten: FEEL-KJ (Van Beveren et al., 2013), Difficulties in Emotion Regulation Scale (Gratz & Roemer, 2004; Nederlandse versie: Neumann, van Lier, Gratz, & Koot, 2010), Emotion Regulation Skills Questionnaire (Grant, Salsman & berking, 2018), Emo-Check kids (Van Beveren, Vervoort, & Braet, 2019)
  • Context: verzamel extra informatie bij de context (ouders, partner,…), hoe gaan zij om met emoties? Psychopathologie bij de ouder?
  • Dagboek: monitoring bij eetbuien, M-path (app), 5G-schema

Besluit

Uit onderzoek blijkt dat problemen in de emotieregulatie gelinkt zijn aan eet- en gewichtsproblemen. Het biedt dus een goed aanknopingspunt voor de preventie en behandeling van deze problemen. Emotieregulatie is een multifactorieel concept dat verschillende basisvaardigheden omvat en breder is dan enkel emotieregulatiestrategieën. Het is daarom belangrijk om aan de hand van vragenlijsten, een bevraging van de context en dagboekregistratie een accurate inschatting te maken van waar de problemen zich precies voordoen om deze vervolgens te verwerken in het therapie- en behandelplan.

Referenties

Debeuf, T., Verbeken, S., Boelens, E., Volkaert, B., Van Malderen, E., Michels, N., & Braet, C. (2020). Emotion regulation training in the treatment of obesity in young adolescents: protocol for a randomized controlled trial. Trials21(1), 1-17.

Eisenberg, Nancy & Fabes, Richard & Guthrie, Ivanna & Reiser, Mark. (2000). Dispositional emotionality and regulation: Their role in predicting quality of social functioning. Journal of Personality and Social Psychology, 78(1), 136-157.

Fairburn, C. G., Cooper, Z., & Shafran, R. (2003). Cognitive behaviour therapy for eating disorders: a “transdiagnostic” theory and treatment. Behaviour Research and Therapy41(5), 509–528. https://doi.org/10.1016/s0005-7967(02)00088-8

Gratz K. L., Roemer L. (2004). Multidimensional assessment of emotion regulation and dysregulation: development, factor structure, and initial validation of the difficulties in emotion regulation scale. J. Psychopathol. Behav. Assess. 26 41–54. 10.1023/B:JOBA.0000007455.08539.94

Grant, M., Salsman, N., & Berking, M. (2018). The assessment of successful emotion regulation skills use: Development and validation of an English version of the Emotion Regulation Skills Questionnaire. PLOS ONE. 13. e0205095. 10.1371/journal.pone.0205095.

Gross, J. J., & Thompson, R. A. (2007). Emotion Regulation: Conceptual Foundations. In J. J. Gross (Ed.), Handbook of emotion regulation (pp. 3–24). The Guilford Press.

Neumann, A., van Lier, P. A. C., Gratz, K. L., & Koot, H. M. (2010). Multidimensional assessment of emotion regulation difficulties in adolescents using the Difficulties in Emotion Regulation Scale. Assessment, 17(1), 138–149.

Van Beveren, M., Braet, C., Cracco, E., Theuwis, L., Grob, A., & Smolenski, C. (2013). FEEL-KJ Vragenlijst over emotieregulatie bij kinderen en jongeren. Hogrefe.

Van Beveren, M.L.., Vervoort, L., & Braet, C. (2019) Het meten van emotieregulatie bij kinderen en jongeren. In: Braet C., Berking M. (Eds.) Emotieregulatietraining bij kinderen en adolescenten. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.

Nuttige links

Fiche emotieregulatie

Meer nieuws
  • Nieuw draaiboek voor diëtisten: behandeling van kinderen en adolescenten met overgewicht

    NOV 2022 – Ontdek snel het nieuwe draaiboek voor diëtisten!

  • World Children's Day - samen het welzijn van kinderen verbeteren

    NOV 2022 – Ter gelegenheid van World Children’s Day, zetten we graag ons basisdraaiboek rond kinderen met eet- en gewichtsproblemen in de kijker.

  • Toolkit voor sportclubs

    Nov 2022 – Deze toolkit is een verzameling van praktisch inzetbare instrumenten, nuttige informatie en inspiratie om sportclubs te ondersteunen én gezonder te maken.

  • Nieuw advies van Hoge Gezondheidsraad rond de marketing van ongezonde voeding bij kinderen

    OKT 22. In een nieuw advies roept de Hoge Gezondheidsraad (HGR) de overheden op om kinderen en jongeren te beschermen tegen de marketing van ongezonde voeding. Lees hier meer!

Bekijk al het nieuws

sheds plans Hip Roof Shed Plans 10×18 Clerestory Dormer Shed Plans 20×12 Bali Out Call Message