Dit stappenplan wil ondersteuning bieden aan de gespecialiseerde eerstelijnspsycholoog bij de herkenning en behandeling van mensen met signalen van een eetstoornis. Meer concreet: anorexia nervosa, boulimia nervosa, eetbuistoornis of een variant daarvan.
De combinatie van eetstoornissen en misbruik van alcohol en/of drugs is de laatste jaren bekender geworden.
Naar schatting 10% van de mensen met een eetstoornis lijdt actief aan een stoornis in het gebruik van middelen. Dit is waarschijnlijk een onderschatting: Vaak wordt het gebruik van alcohol/drugs over het hoofd gezien of soms mogen cliënten geen alcohol- of drugsmisbruik hebben om te mogen starten met een gespecialiseerde behandeling voor eetstoornissen. Ook bij cliënten met alcoholproblemen wordt vaak vergeten om te vragen naar eetproblemen.
Onderzoek toont aan dat één op vijf van de mensen met een eetstoornis ooit een middelenmisbruikstoornis ontwikkelt (Bahji et al., 2020; Hambleton et al., 2022). Specifiek voor alcoholverslaving geldt dat de life- timeprevalentie bij anorexia nervosa ongeveer één of vijf is en bij boulimia nervosa bijna één op vier. Omgekeerd hebben vrouwen met een alcoholverslaving drie keer meer kans om een eetstoornis met purgeergedrag te ontwikkelen in vergelijking met vrouwen zonder alcoholverslaving (Munn-Chernoff et al., 2020).
Middelenmisbruik komt vaker voor bij boulimia nervosa en anorexia nervosa van het purgerend type dan bij anorexia nervosa van het restrictieve type. De aanwezigheid van purgeergedrag verhoogt de kans op de ontwikkeling van een verslavingsproblematiek. Calero-Elvira et al., 2009; Fouladi et al., 2015
Bij AN en BN ontwikkelt de eetstoornis zich doorgaans eerder in de tijd dan de verslavingsproblematiek terwijl dit bij een eetbuistoornis vaker omgekeerd het geval is (Field et al., 2012).
Er kan sprake van zijn een gedeelde genetische kwetsbaarheid, en we zien voorzichtige evidentie voor genetische correlatie tussen middelenverslaving en boulimia nervosa (Baker et al., 2017; Munn‐Chernoff & Baker, 2016).
Daarnaast lijken een aantal temperamentsfactoren predisponerend te zijn om een stoornis in het gebruik van een middel te ontwikkelen, en deze hebben een consistent verband met boulimia nervosa (Peelman et al., 2024). Impulsiviteit is daarbij één van de sterkst predisponerende factoren. Uit onderzoek naar temperament blijkt dat mensen met een verlaagde zelfcontrole vatbaarder zijn voor controleverlies, onder meer tijdens eten en drinken (Claes et al, 2012). Bovendien heeft de overconsumptie van voedsel rijk aan vet en suiker invloed op de werking van de hersenen. Verschillende cognitieve processen worden hierdoor negatief beïnvloed, wat de zelfcontrole verder ondermijnt en de regulatie van eetgedrag bemoeilijkt (Moris et al. 2015).
Er lijken ook parallellen te zijn in de neurobiologische mechanismen die spelen bij mensen met middelenmisbruik en bij mensen met terugkerende eetbuien. Het gaat onder meer om een verhoogde activatie van het beloningssysteem en een verminderde activatie van de inhibitoire hersengebieden. Eetbuien activeren het verslavingssysteem en verlagen de drempel voor het misbruik van andere middelen, zoals alcohol of cocaïne. Tijdens periodes van restrictief eetgedrag kan blootstelling aan drugs of zeer smakelijk voedsel het dopaminesysteem overstimuleren, waardoor het belonend effect van deze middelen toeneemt. Omgekeerd zien we dat mensen die grote hoeveelheden cocaïne en alcohol gebruiken nadien een langdurige, compulsieve eetlust kunnen vertonen.
Tenslotte kan middelengebruik verschillende psychologische functies vervullen binnen een eetproblematiek. Alcoholmisbruik kan op zichzelf tot voedingstekorten leiden, maar kan ook bewust worden ingezet om eetdrang te onderdrukken, waarbij alcohol de eetbui vervangt. Ook stimulerende middelen, zoals amfetamines, ecstasy en cocaïne, kunnen worden gebruikt om eetlust te onderdrukken en om gewichtscontrole na te streven. Bij boulimia nervosa wordt alcohol vaak gecombineerd met eetbuivoedsel om het purgeren nadien te vergemakkelijken of om gevoelens van schaamte en schuld te verdoven.
Het samengaan van eetstoornissen en verslaving toont aan dat het uiterst belangrijk is om in beide doelgroepen systematisch te screenen op zowel eetstoornissen als middelengebruik. De combinatie van middelenmisbruik en anorexia nervosa is bovendien bijzonder risicovol en gaat gepaard met een verhoogde kans op vroegtijdig overlijden.
Dit samengaan onderstreept de nood in deze doelgroep aan een transdiagnostische aanpak, met bijzondere aandacht voor emotieregulatie.
Nagelezen door John Ros, teamcoördinator Eetherstel Tienen, met expertise verslaving.
Bahji, A., Mazhar, M. N., Hudson, C. C., Nadkarni, P., MacNeil, B. A., & Hawken, E. (2019). Prevalence of substance use disorder comorbidity among individuals with eating disorders: A systematic review and meta-analysis. Psychiatry Research, 273, 58-66.
Calero‐Elvira, A., Krug, I., Davis, K., Lopez, C., Fernández‐Aranda, F., & Treasure, J. (2009). Meta‐analysis on drugs in people with eating disorders. European Eating Disorders Review: The Professional Journal of the Eating Disorders Association, 17(4), 243-259.
Claes, L., Mitchell, J. E., & Vandereycken, W. (2012). Out of control? Inhibition processes in eating disorders from a personality and cognitive perspective. International Journal of Eating Disorders, 45, 407-414.
Cusack, C. E., Christian, C., Drake, J. E., & Levinson, C. A. (2021). A network analysis of eating disorder symptoms and co-occurring alcohol misuse among heterosexual and sexual minority college women. Addictive Behaviors, 118, 106867.
Field, A. E., Sonneville, K. R., Micali, N., Crosby, R. D., Swanson, S. A., Laird, N. M., … & Horton, N. J. (2012). Prospective association of common eating disorders and adverse outcomes. Pediatrics, 130(2), e289-e295.
Fouladi, F., Mitchell, J. E., Crosby, R. D., Engel, S. G., Crow, S., Hill, L., … & Steffen, K. J. (2015). Prevalence of alcohol and other substance use in patients with eating disorders. European Eating Disorders Review, 23(6), 531-536.
Hambleton, A., Pepin, G., Le, A., Maloney, D., Touyz, S., & Maguire, S. (2022). Psychiatric and medical comorbidities of eating disorders: findings from a rapid review of the literature. Journal of Eating Disorders, 10(1), 132.
Morris, M. J., Beilharz, J. E., Maniram, J., Reichelt, C. A., & Westbrook, R. F. (2015). Why is obesity such a problem in the 21st century? The intersection of palatable food, cues and reward pathways, stress, and cognition. Neuroscience and Biobehavioral Reviews.
Munn-Chernoff, M. A., Few, L. R., Matherne, C. E., Baker, J. H., Men, V. Y., McCutcheon, V. V., … & Duncan, A. E. (2020). Eating disorders in a community-based sample of women with alcohol use disorder and nicotine dependence. Drug and Alcohol Dependence, 212, 107981
Munn‐Chernoff, M. A., & Baker, J. H. (2016). A primer on the genetics of comorbid eating disorders and substance use disorders. European Eating Disorders Review, 24(2), 91-100.
Peelman, A., Debruyckere, I., Debusscher, E. en Heylens G. (2024). Stand van zaken rond comorbiditeit middelgebruiksstoornissen en eetstoornissen. Verslaving en herstel, 4 (1), 32-47.
Datum laatste aanpassing: 30 juli 2026
