Toolbox

Toolbox communicatie eerstelijn bij obesitas

Deze toolbox ondersteunt eerstelijnsprofessionals en organisaties bij kwaliteitsvolle communicatie over eet- en gewichtsproblemen. In het eerste deel vind je achtergrondinformatie om je grondig in het thema te verdiepen. In een tweede deel vind je, afgestemd op de eerstelijn, concrete handvatten en checklists die je snel kan gebruiken.

Geïntegreerde en interdisciplinaire zorg bij obesitas

Obesitas is een complexe, multifactorieel bepaalde aandoening waarbij verschillende biologische, psychologische, sociale en omgevingsfactoren een rol kunnen spelen. De gezondheidsimpact en zorgbehoeften kunnen bovendien sterk verschillen van persoon tot persoon. Daarom vraagt de zorg voor obesitas om een persoonsgerichte en geïntegreerde aanpak, waarbij niet het gewicht op zich, maar de gezondheid, het functioneren, het welzijn en de doelen van de persoon centraal staan.

Geïntegreerde zorg betekent dat de verschillende betrokken zorgverleners hun expertise op elkaar afstemmen en samen met de persoon bepalen welke ondersteuning op dat moment passend is. Afhankelijk van de noden kunnen bijvoorbeeld een huisarts, diëtist, psycholoog, kinesitherapeut, arts-specialist, verpleegkundige of andere zorgverlener betrokken zijn. Ook het gezin en andere belangrijke personen uit de omgeving kunnen, wanneer de persoon dit wenst, deel uitmaken van het zorgteam.

Een belangrijk uitgangspunt is dat niet iedereen met obesitas dezelfde zorg nodig heeft. De zorgintensiteit wordt afgestemd op de gezondheidsimpact en de individuele noden. Bij een beperkte gezondheidsimpact kan begeleiding in de eerste lijn volstaan. Wanneer er een duidelijke impact is op bijvoorbeeld het metabool, lichamelijk of psychosociaal functioneren, of wanneer bijkomende factoren de behandeling complexer maken, kan gespecialiseerde multidisciplinaire zorg aangewezen zijn. Hierbij kan het EOSS / EOSS-P-stadiëringskader helpen om de gezondheidsimpact breder in kaart te brengen en het passende zorgniveau te bepalen.

Van multidisciplinair naar interdisciplinair samenwerken

Bij multidisciplinaire zorg zijn verschillende disciplines betrokken, maar interdisciplinair samenwerken gaat een stap verder. De betrokken zorgverleners stemmen hun expertise, adviezen en behandelkeuzes actief op elkaar af en werken vanuit gedeelde doelstellingen, samen met de persoon zelf bepaald. Dit voorkomt dat een persoon met obesitas verschillende, of zelfs tegenstrijdige, boodschappen krijgt van verschillende zorgverleners.

Dit is bijzonder relevant bij obesitas. Een behandeling kan immers verschillende domeinen omvatten: voedingsgedrag, bewegen, slaap, psychosociaal welzijn, medicatie, medische risicofactoren, eetproblemen, lichaamsbeeld en de bredere leef- en gezinscontext. Een diëtist kan bijvoorbeeld werken rond eetgedrag, terwijl een psycholoog aandacht heeft voor emotioneel functioneren of lichaamsbeeld en een kinesitherapeut voor bewegen. Deze interventies staan echter niet los van elkaar: de verschillende disciplines werken naar gezamenlijke doelen en stemmen hun aanpak hierop af.

Daarbij is het belangrijk om alert te zijn voor boodschappen die onbedoeld een eenzijdige focus op gewicht of gewichtsverlies kunnen versterken. De behandeling richt zich in de eerste plaats op het verbeteren of behouden van gezondheid, functioneren en levenskwaliteit, en op haalbare veranderingen die aansluiten bij de persoon.

De persoon als actieve partner

Geïntegreerde zorg betekent niet dat het zorgteam gezamenlijk bepaalt wat de persoon moet doen. De persoon met obesitas blijft een actieve partner in het zorgproces. Samen worden de gezondheidsnoden, persoonlijke doelen en mogelijke behandelopties besproken. De zorgverlener brengt wetenschappelijke kennis en expertise in, terwijl de persoon zelf belangrijke kennis heeft over zijn of haar leven, mogelijkheden, voorkeuren en context.

Dit vraagt om gezamenlijke besluitvorming: zorgverleners geven begrijpelijke informatie over mogelijke opties, voordelen, nadelen en onzekerheden en bespreken samen met de persoon welke aanpak het beste aansluit bij diens doelen en mogelijkheden. Een (levens)doel kan bijvoorbeeld zijn om meer energie te ervaren, beter te slapen, gemakkelijker te bewegen, metabole gezondheidsrisico’s te verminderen of het eetgedrag meer in balans te brengen.

Afspraken binnen het zorgteam

Om geïntegreerde zorg daadwerkelijk te realiseren, zijn duidelijke afspraken nodig over communicatie, verantwoordelijkheden en opvolging. De huisarts of een andere zorgverlener kan, afhankelijk van de zorgsituatie, een coördinerende rol opnemen. Soms kan ook de persoon zelf of een mantelzorger de rol van zorgcoördinator opnemen. Bij meer complexe zorgtrajecten kan een gespecialiseerde multidisciplinaire setting deze coördinatie ondersteunen. Voor kinderen en jongeren bestaat hiervoor onder meer het zorgaanbod van Pediatrische Multidisciplinaire Obesitascentra (PMOC), waarin verschillende disciplines nauw samenwerken.

Aandacht voor samenwerking over zorgniveaus heen

Geïntegreerde zorg stopt bovendien niet bij de samenwerking tussen verschillende disciplines binnen één team. Ook continuïteit tussen de eerste, tweede en derde lijn is belangrijk. Een persoon moet vlot kunnen doorstromen wanneer de zorgbehoefte verandert, zonder telkens opnieuw het volledige verhaal te moeten vertellen. Omgekeerd kan gespecialiseerde zorg de eerste lijn ondersteunen wanneer verdere opvolging daar mogelijk is.

Voor kinderen en jongeren is deze samenwerking bijzonder belangrijk. De huidige Vlaamse aanpak voorziet een traject waarbij de huisarts of kinderarts de gezondheidsimpact inschat en, afhankelijk van de noden, kan samenwerken met andere disciplines of verwijzen naar een PMOC. De gespecialiseerde zorg kan op haar beurt de eerste lijn adviseren en ondersteunen.

Checklist – geïntegreerde zorg bij obesitas

Breng samen met de persoon de gezondheidsimpact en zorgbehoeften breed in kaart.

Stem de zorgintensiteit af op de individuele noden, niet uitsluitend op gewicht of BMI.

Maak duidelijk wie welke rol en verantwoordelijkheid opneemt binnen het zorgteam.

Duid, samen met de persoon zelf, een zorgcoördinator of aanspreekpunt aan wanneer meerdere zorgverleners betrokken zijn.

Formuleer samen met de persoon gedeelde en betekenisvolle behandeldoelen.

Stem adviezen en behandelinterventies tussen disciplines op elkaar af.

Deel relevante informatie tijdig en volgens de geldende regels rond toestemming, privacy en gegevensdeling.

Spreek af wie welke informatie aan de persoon en diens naasten communiceert.

Betrek de persoon actief bij beslissingen over de zorg en respecteer diens autonomie en voorkeuren.

Betrek, wanneer de persoon dit wenst, partner, gezin of andere belangrijke personen uit de omgeving.

Bewaak dat communicatie tussen zorgverleners geen tegenstrijdige of stigmatiserende boodschappen bevat.

Evalueer regelmatig of de gekozen aanpak nog aansluit bij de gezondheid, doelen en noden van de persoon en stuur bij waar nodig.

Kort samengevat: geïntegreerde zorg bij obesitas betekent niet dat zoveel mogelijk zorgverleners rond de persoon worden verzameld, maar dat de juiste expertise op het juiste moment wordt samengebracht, met gedeelde doelstellingen en goede onderlinge afstemming. De persoon zelf blijft daarbij het centrale vertrekpunt.