Deze toolbox ondersteunt eerstelijnsprofessionals en organisaties bij kwaliteitsvolle communicatie over eet- en gewichtsproblemen. In het eerste deel vind je achtergrondinformatie om je grondig in het thema te verdiepen. In een tweede deel vind je, afgestemd op de eerstelijn, concrete handvatten en checklists die je snel kan gebruiken.
Je wil graag een project opzetten in je eerstelijnszone of je wil in je zorgpraktijk communiceren over eten, gewicht of eetstoornissen. Op deze pagina vind je handvatten en checklists om inhoudelijk doordacht aan het werk te gaan. Meer achtergrondinformatie bij de do’s & don’ts van de checklist vind je in de rubriek ‘niet-stigmatiserend communiceren’.
Het thema eten en gewicht lijkt vaak beladen bij de algemene bevolking. Er leven heel wat overtuigingen. Niet alles wat we denken te weten over eten of gewicht is correct. Informatie over mythes die vaak leven in de maatschappij maar niet correct zijn vind je hier.
Zonder het te beseffen worden we (bijna) dagelijks geconfronteerd met vooroordelen en stigma rond gewicht. Sommigen zien een eetstoornis als een levensstijlkeuze of als een gebrek aan weerbaarheid tegen ‘normale’ socioculturele druk om slank te zijn; en zien overgewicht/obesitas als het gevolg van een gebrek aan motivatie of wilskracht om ‘gezond’ te leven. Jammer genoeg zijn deze stigma’s wijdverspreid en leven ze ook in de hulpverlening. Dit heeft zowel gevolgen voor de zorgverlener als voor de cliënt.
Gevolgen voor de zorgverlener:
Gevolgen voor de cliënt:
Hoe je praat over eten, gewicht en uiterlijk heeft een invloed op hoe andere mensen zich voelen. Als eerstelijnswerker heb je een belangrijke invloed op de lichaamstevredenheid van burgers in je eerstelijnszone en cliënten in je consultatieruimte. Negatieve, stigmatiserende communicatie kan onder andere zorgen voor minder lichaamstevredenheid, een verhoging van het risico op het ontwikkelen van een eetstoornis of de instandhouding van obesitas. Meer informatie over lichaamstevredenheid en de do’s and dont’s van communiceren hierrond vind je in de rubriek lichaamstevredenheid.
als basishouding voor communicatie van elke eerstelijnswerker
Hoe kan het onderwerp eten/gewicht in eerstelijnswerk ter sprake worden gebracht? Welke signalen/klachten wijzen op problemen i.v.m. eten en gewicht? Hoe kan de ernst worden ingeschat en wanneer wordt er doorverwezen? Het INNOVATE-kader biedt eerstelijnswerkers handvatten voor communicatie over en detectie en ernstinschatting van eet- en gewichtsproblemen.
| Invoegen | Bij een vermoeden van haperingen i.v.m. eten of gewicht, is invoegen de eerste stap (en mogelijk wel één van de belangrijkste). Voeg in bij het verhaal en het leven van de persoon, maak connectie met wie hij/zij is en wat hij/zij belangrijk vindt. Maak eerst contact met de persoon, niet met het probleem. |
| Niet stigmatiseren | Kies voor een neutrale en niet stigmatiserende taal en bejegening. |
| Negotiëren | Verken samen de initiële hulpvraag. Bepaal een gezamenlijke agenda: “Waar willen we het vandaag over hebben?”. Vertrek van hoe opgroeien gaat, focus eerst rond het functioneren in het algemeen, en kom dan bij deelthema’s: “Zijn er ook vragen rond voeding, eetgedrag of gewicht?” |
| Onderzoeken | Om in te schatten wat de impact is van het eetgedrag en het gewicht is er meer concrete informatie nodig. Vraag de cliënt om te helpen tijdens het onderzoek. Stel open vragen en vraag naar verduidelijking van de cliënt waar nodig. Als eerstelijnsmedewerker is het bij dit onderzoek de bedoeling zicht te krijgen op de impact van eten en gewicht en de noodzaak om medische en meer gespecialiseerde hulp in te voegen. |
| Verduidelijken | In deze 5de stap wordt er stilgestaan bij de cliënt: Hoe kijkt de cliënt naar zijn eigen probleem? Welke invulling geeft hij aan zijn ICE (ideas, concerns & expectancies)? Verduidelijk wat je aan het doen bent, de vragen die je stelt, het belang van wat je aan het doen bent. |
| Actie bepalen | Een eerst inschatting en de actiebepaling wordt gedaan op basis van de verzamelde informatie. In deze fase is de vraag: Kunnen we een eerstelijnsbegeleiding opstarten of zijn er signalen voor een verwijzing naar de huisarts of meer gespecialiseerde hulp? |
| Timen en plannen | Maak met de cliënt een concreet en haalbaar plan dat uitgaat van volgende vragen: Wat wil de cliënt zelf? Wat denkt de cliënt dat er nodig is? Hou jouw zorginschatting als zorgverlener in het achterhoofd: Wat zijn wenselijke stappen? |
| Evalueren | Het is belangrijk om het traject met de cliënt regelmatig te evalueren (bij voorkeur om de 4 weken). Evalueren zorgt ervoor dat er tijdig bijgestuurd kan worden indien nodig. |
Als huisarts kan het zijn dat je meer vertrouwd bent met het 5A-kader: Ask, Asses, Advise, Agree, Assist. Dit kader kent overlap met het INNOVATE-kader. Een toepassing van het 5A-kader op eet- en gewichtsproblemen als structuur voor een gesprek rond gewicht, voeding of leefstijl vind je in het stappenplan overgewicht kinderen en jongeren.
Uitgebreide informatie rond het INNOVATE-kader vind je in het stappenplan eetproblemen en eetstoornissen – eerstelijn.
Ben je op zoek naar een meer praktische leidraad voor in je consultatieruimte? Raadpleeg dan onze flowcharts:
Hoe je praat over eten, gewicht en uiterlijk heeft een invloed op hoe andere mensen zich voelen. Als eerstelijnswerker heb je een belangrijke invloed op de lichaamstevredenheid van je cliënten/patiënten. Negatieve, stigmatiserende communicatie kan onder andere zorgen voor minder lichaamstevredenheid, een verhoging van het risico op het ontwikkelen van een eetstoornis of de instandhouding van obesitas. Meer informatie over lichaamstevredenheid en de do’s and dont’s van communiceren hierrond vind je in de rubriek lichaamstevredenheid.
| Do’s en don’ts | Check |
| Focus op gezondheid, focus niet op gewichtsverlies en geef geen anti-vet boodschappen. | |
| Focus op eetcompetent gedrag, wat bestaat uit de vier eetvaardigheden: Gestructureerd, Gevarieerd, Genoeg en Genieten. Ga NIET mee in hypes die voedingsmiddelen of voedingsgroepen uitsluiten of een erg lage calorie-inname met zich meebrengen. | |
| Zorg voor boodschappen die bijdragen tot een positief lichaamsbeeld. Focus niet te veel uiterlijk maar beschrijf ook talenten, successen en krachten van de persoon. Sta ook stil bij wat het lichaam doet voor ons, los van gewicht/uiterlijk. Communiceer als een ‘body buddy’. Meer info vind je in de infofiche. | |
| Wees kritisch voor extreme lichaamstransformaties en wat de persoon daarvoor heeft moeten doen. Vermijd het idealiseren of ophemelen van probleemgedrag (of eetstoornissen). | |
| Concretiseer een gezonde leefstijl ruim: Afwisselend eten, Leuk bewegen, Lief zijn voor jezelf, Emoties hanteren, Slapen en Sociale verbondenheid (acroniem ALLES♥). Vermijd taal over kwantificeerbare details: maten, gewichtsgegevens, BMI, aantal uren lichaamsbeweging, aantal calorieën dat geconsumeerd werd. | |
| Communiceer over de link tussen gezondheid en een gezonde leefstijl. Vermijd om gewicht gelijk te stellen aan gezondheid. | |
| Breng de complexiteit van eet-en gewichtsproblemen in kaart. Suggereer niet dat aanpak van eet/gewichtsproblemen makkelijk gaat als je het maar genoeg ‘wil’. | |
| Gebruik person-first taal: man met overgewicht in plaats van de obese man. | |
| Benadruk het belang en het nut van hulpverlening en voeg informatie toe over beschikbare hulp. |
Eetstoornissen worden vaak voorgesteld aan de hand van extreme informatie. Het maakt dat er een eenzijdig en stereotiep beeld bestaat over eetstoornissen dat sociaal juist meer afstand creëert dan wenselijk is. Anderzijds is deze informatie ook vaak triggerend voor kwetsbare doelgroepen en (ex)-patiënten.
Zo werk je aan doordachte berichtgeving over eetstoornissen:
| Do’s en don’ts | Check |
| Zorg voor een positief, versterkend en inspirerend verhaal dat perspectief biedt. Vermijd taalgebruik dat doet uitschijnen dat een eetstoornis iets is dat je overkomt, waaraan niets gedaan kan worden. | |
| Eetstoornissen heb je in alle maatjes: Vermijd de link tussen eetstoornissen en (onder)gewicht. Focus op gedragskenmerken van eetstoornissen die familie en vrienden kunnen opmerken. | |
| Breng de complexiteit van eetstoornissen in kaart. Geef niet de indruk dat alle eetstoornissen hetzelfde zijn of dat alle personen met een eetstoornis hetzelfde ervaren. | |
| Bespreek gedrag in algemene termen. Geef geen concrete beschrijvingen van: braken, extreem sporten, gebruik van laxeermiddelen of diuretica, extreem lijnen. | |
| Gebruik geen kwantificeerbare details zoals maten, gewichtsgegevens, BMI, aantal uren lichaamsbeweging, aantal calorieën dat geconsumeerd werd. | |
| Vermeld supportnetwerken waar cliënten en hun familie terecht kunnen. Vermeld geen referenties naar websites of sociale media die eetstoornissen of “het perfecte lichaam” promoten. | |
| Stel eetstoornissen voor als ernstige levensbedreigende aandoeningen niet als levensstijl. Focus op de fysieke, sociale en psychologische impact die eetstoornissen hebben. | |
| Gebruik person-first taal. Vermijd taalgebruik dat een persoon labelt bv: anorexiapatiënt, binger. |
Infofiche – checklist inhoudelijke focus eetgedrag en gewicht – eerstelijn
Materiaal bij toolbox voor eerstelijn
Infofiche
– 52 KB
Infofiche – checklist inhoudelijke focus eetstoornissen – eerstelijn
Materiaal bij toolbox voor eerstelijn
Infofiche
– 52 KB
