Deze toolbox ondersteunt eerstelijnsprofessionals en organisaties bij kwaliteitsvolle communicatie over eet- en gewichtsproblemen. In het eerste deel vind je achtergrondinformatie om je grondig in het thema te verdiepen. In een tweede deel vind je, afgestemd op de eerstelijn, concrete handvatten en checklists die je snel kan gebruiken.
Gewichtsstigmatisering omvat negatieve vooroordelen, stereotiepe ideeën en sociale uitsluiting op basis van lichaamsgewicht. Mensen met een hoger gewicht worden bijvoorbeeld sneller gezien als lui, ongemotiveerd of iemand met weinig zelfcontrole. Deze ideeën zijn breed aanwezig in de samenleving, maar kunnen ook binnen de gezondheidszorg voorkomen.
Een belangrijke voedingsbodem voor stigma is de veronderstelling dat gewicht rechtstreeks iets zegt over leefstijl en gezondheid. Hoewel obesitas op groepsniveau samenhangt met een verhoogd risico op verschillende gezondheidsproblemen, is gewicht op individueel niveau geen betrouwbare samenvatting van iemands gezondheid of leefstijl. Ook het idee dat gewicht volledig maakbaar is door ‘minder eten en meer bewegen’ doet onvoldoende recht aan de complexe wisselwerking tussen genetische, fysiologische, psychologische, sociale en omgevingsfactoren.
Gewichtsstigma kan een belangrijke bron van chronische stress vormen. Mensen kunnen te maken krijgen met schaamte, angst, een negatief zelf- en lichaamsbeeld, depressieve klachten en een lager zelfbeeld. Ook pesten, sociale uitsluiting en discriminatie op school, op het werk of in sociale relaties komen voor. Onderzoek vindt bovendien verbanden tussen ervaren gewichtsstigma en onder meer depressie, angst, lichaamsontevredenheid, verstoord eetgedrag en fysiologische stressreacties.
Stigma kan daarnaast het eetgedrag en de leefstijl beïnvloeden. Stress en lastige emoties kunnen bijvoorbeeld emotioneel eten of eetbuien uitlokken, terwijl schaamte en angst voor beoordeling kunnen leiden tot sociale terugtrekking of het vermijden van beweging. Het COBWEBS-model beschrijft daarom een mogelijke vicieuze cirkel: een hoger gewicht kan stigma uitlokken, terwijl de stress en gedragsmatige gevolgen van stigma op hun beurt kunnen bijdragen aan gewichtstoename en gezondheidsproblemen.
Ook in de gezondheidszorg is gewichtsstigma aanwezig. Onderzoek toont zowel expliciete als impliciete gewichtsgerelateerde vooroordelen bij verschillende groepen zorgverleners. Hierdoor kunnen aannames ontstaan over motivatie, eetgedrag of leefstijl. Gezondheidsproblemen kunnen bijvoorbeeld te snel aan het gewicht worden toegeschreven, terwijl andere oorzaken minder aandacht krijgen.
Voor de persoon kan dit leiden tot het gevoel niet serieus genomen, beoordeeld of gereduceerd te worden tot het gewicht. Ervaringen met negatieve of respectloze zorg kunnen het vertrouwen in hulpverleners en de kwaliteit van de communicatie ondermijnen. Sommige mensen stellen zorg uit of vermijden zorg uit angst voor negatieve reacties, waardoor noodzakelijke gezondheidszorg later of minder vaak wordt gezocht.
Gewichtsstigma is daarmee niet alleen een sociaal of psychologisch probleem. Het kan ook een barrière vormen voor passende zorg en herstel. Wanneer stigma leidt tot meer stress, verstoord eetgedrag, zorgvermijding en minder vertrouwen in hulpverlening, kan het precies die gezondheidsproblemen versterken die men probeert te voorkomen of behandelen.
Gevolgen voor de zorgverlener:
Gevolgen voor de cliënt:
Gewichtsstigma is dus geen motivator voor een gezondere leefstijl. Het kan zelf een risicofactor vormen voor psychisch welzijn, gezondheid en toegang tot zorg.
In de rubriek ‘Obesitas’ vind je meer informatie over de oorzaken van overgewicht/obesitas, de schadelijke rol van gewichtsstigmatisering. Onder de rubriek ‘Mythes’ vind je meer informatie over mythes en vooroordelen over obesitas die niet correct zijn, maar vaak leven in de maatschappij.
Tips, materialen en communicatieve handvatten vind je terug in de rubriek Concrete handvatten.
Infofiche niet-stigmatiserend praten over eten en gewicht
Tips voor niet-stigmatiserend communiceren voor zorgverleners.
Infofiche
– 117 KB
Infofiche – Visie op eetproblemen en gewichtsproblemen
Kapstokken voor een zorgzaam beleid naar elke burger.
Infofiche
– 284 KB
Tomiyama, A. J. (2014). Weight stigma is stressful. A review of evidence for the Cyclic Obesity/Weight-Based Stigma model. Appetite, 82, 8–15.
Puhl, R. M., & Heuer, C. A. (2009). The stigma of obesity: A review and update. Obesity, 17(5), 941–964.
Puhl, R. M., & Heuer, C. A. (2010). Obesity stigma: Important considerations for public health. American Journal of Public Health, 100(6), 1019–1028.
Phelan, S. M. et al. (2015). Impact of weight bias and stigma on quality of care and outcomes for patients with obesity. Obesity Reviews, 16(4), 319–326.
Wu, Y. K., & Berry, D. C. (2018). Impact of weight stigma on physiological and psychological health outcomes for overweight and obese adults: A systematic review. Journal of Advanced Nursing, 74(5), 1030–1042.
Alberga, A. S. et al. (2016). Weight bias reduction in health professionals: A systematic review. Clinical Obesity, 6(3), 175–188.
