Multi-family therapy and family therapy in anorexia nervosa: changes and updates in the last decade 

Verslag studiedag multi-family therapy (MFT) 

De studiedag rond multi-family therapy (MFT) en family therapy bij anorexia nervosa (FT-AN) werd georganiseerd door de Postgraduaat Relatie-, Gezins- en Systeempsychotherapie (GHALL/UGent) en Eetexpert,  ter gelegenheid van het 15-jarig bestaan van het postgraduaat en het 25-jarig bestaan van Eetexpert. 

De studiedag werd gegeven door Mima Simic en Julian Baudinet, sterke en aangename sprekers die beide verankerd zijn in zowel het wetenschappelijk onderzoek als het klinisch werk binnen het Maudsley model. Wat bijzonder opviel, was hoe hun visie voortdurend balanceert tussen wetenschappelijke onderbouwing en klinische creativiteit. Het Maudsley-model werd daarbij niet voorgesteld als een strikt protocol, maar wel als een gestructureerde behandelrichtlijn, steeds afgestemd op het gezin en de jongere die voor hen zitten. Verschillende therapeutische elementen worden gecombineerd en flexibel ingezet, waaronder CBT-E, ABFT (‘attachment based family therapy‘) en systeemtherapeutische interventies. 

Maudsley Centre, London  

De sprekers lichten de werking van het Maudsley Centre toe. Hun zorgaanbod wordt gedragen door vier teams waarvan het eetstoornis team er één is, naast een ARFID-team, het intensief dagprogramma en het START-team (‘targeted admission reduction team’). De studiedag legt de focus op hoe het eetstoornis team te werk gaat en FT-AN als standaard behandeling aanbiedt bij jongeren met anorexia nervosa. Hier en daar wordt verwezen naar de andere teams.  

Belang van consistentie en coherentie  

Een terugkerend thema doorheen de dag was het belang van voorspelbaarheid, consistentie en structuur in de behandeling van anorexia nervosa. Dezelfde houding en principes moeten volgens hen doorgetrokken worden op alle niveaus van de behandeling en binnen alle behandelvormen. Er werd sterk benadrukt hoe belangrijk het is dat teams coherent werken en eenzelfde boodschap uitdragen naar jongeren en ouders. 

Afgebakend in tijd  

Het ambulante model dat voorgesteld wordt, duurt 9 – 11 maanden. Ook het oorspronkelijke MFT-programma van tien dagen wordt in Londen momenteel vervangen door een intensief vijfdaags programma (gedurende één volledige week). De onderliggende visie is dat het doel niet is dat jongeren “volledig genezen” uit een behandeling komen, maar wel dat zij, samen met hun ouders, voldoende grip krijgen om hun herstel verder zelfstandig op te nemen. Zodra er gedragsverandering zichtbaar wordt, probeert het team bewust opnieuw een stap achteruit te zetten. 

Ambulante zorg  

Binnen hun werking ligt de nadruk sterk op ambulante zorg. Opnames worden zoveel mogelijk vermeden en blijven beperkt tot uitzonderlijke situaties. Indien een opname medisch noodzakelijk is, gebeurt dit op pediatrie en beperkt men dit meestal tot ongeveer vijf dagen. Opvallend is dat het ambulante team actief betrokken blijft en bijvoorbeeld ouders zal begeleiden tijdens maaltijden op de afdeling. Vanuit diezelfde visie werd ook het START-team voorgesteld , een team dat gedurende vier weken zeer intensief met ouders werkt om hen te ondersteunen in het opnieuw voeden van hun kind. Dit team kan eveneens ingezet worden binnen pediatrische afdelingen en wordt beschouwd als een aanvullende interventie bovenop een reguliere ambulante gespecialiseerde gezinsbehandeling voor eetstoornissen. 

FT-AN 

FT-AN bestaat uit vier fasen en is beperkt in tijd (9-11 maanden). De behandeling verloopt volgens vier opeenvolgende fasen: engagement, symptoommanagement, individuele en gezinsontwikkeling en afronding. In elke fase verschuiven de therapeutische accenten, gaande van hervoeding en containment naar emotieregulatie, relationele ontwikkeling en hervatten van autonomie. Met containment wordt bedoeld dat emoties mee gedragen en veilig opgevangen worden. Dit gaat vaak samen met het valideren van emoties waarbij gevoelens of ervaringen erkend worden zonder er daarom naar de handelen.  

De assessment gebeurt door verschillende disciplines. De therapie zelf wordt geleid door de gezinstherapeut maar in de gezinstherapie worden ook andere disciplines betrokken, bv. de psychiater, de diëtist sluiten op indicatie aan bij de gezinsgesprekken. De gezinsgesprekken zelf zijn zeker in het begin – de fase van hervoeden – met ouders en jongere samen, maar er kan – vaak ook iets later – ook flexibel apart met de ouders en apart met de jongere gewerkt worden.  

Daarbij vertrekt men vanuit enkele kernveronderstellingen: jongeren zullen worstelen met opnieuw eten; ouders zijn doorgaans de belangrijkste bron van steun; hervoeden is een daad van zorg en geen controle; en psychologische behandeling krijgt pas echt kans op effect wanneer de jongere opnieuw begint te eten. Daarnaast werd sterk benadrukt hoe belangrijk vroege vooruitgang is, met bijzondere aandacht voor vroege gewichtstoename en systematische evaluatiemomenten en supervisie van het team dat met het gezin aan de slag is. Wanneer herstel onvoldoende op gang komt, wordt de behandeling snel geïntensiveerd. 

Binnen FT-AN wordt veel belang gehecht aan psycho-educatie en volgens de sprekers is het essentieel om ouders en jongeren reeds vanaf de assessmentfase mee te nemen in de neurobiologische processen die een rol spelen bij anorexia nervosa. Er werd uitgelegd hoe bepaalde jongeren vanuit genetische kwetsbaarheid, specifieke denkstijlen en fysiologische processen gevoeliger kunnen zijn voor het ontwikkelen van anorexia.  

Een cruciaal kantelpunt in de ontwikkeling van anorexia is dat voedsel, dat normaal als belonend wordt ervaren, plots geassocieerd raakt met angst en dreiging. Neurobiologische inzichten helpen om anorexia op een natuurlijke manier te externaliseren, zonder de eetstoornis te demoniseren of voor te stellen als een “monster” waarmee gevochten moet worden. Er werd expliciet afstand genomen van oorlogstaal zoals “de strijd aangaan met de eetstoornis” of “de anorexia verslaan”. In plaats daarvan wordt gesproken vanuit zorg, containment en veiligheid. De nadruk ligt op het erkennen van de angst van de jongere zonder die angst te bevestigen of te versterken.    

Formulation  

Een belangrijk onderdeel binnen FT-AN is het werken met een ‘systemische formulation’ van waaruit men het ontstaan en instandhouden van de anorexia tracht te begrijpen. Een systemische formulering omvat onder andere kwetsbaarheden en triggers, maar ook interactiepatronen binnen gezinnen worden samen met het gezin onderzocht en benoemd, steeds op een niet-beschuldigende manier. De therapeut probeert hierbij meerdere perspectieven tegelijk binnen te brengen en samen met het gezin te onderzoeken hoe patronen doorbroken kunnen worden.  

Gezinsmaaltijden  

Volgens de sprekers is er onvoldoende evidentie om gezinsmaaltijden standaard in elke behandeling te integreren. Daarom wordt telkens individueel bekeken of dit zinvol kan zijn. Een mogelijke indicatie voor hen is bijvoorbeeld wanneer er ernstige ongerustheid bestaat over het eetgedrag thuis en men wil inschatten of een opname vermeden kan worden. Ouders worden tijdens dergelijke maaltijden intensief gecoacht in hoe zij steunend maar duidelijk aanwezig kunnen zijn. 

Oudertraining 

Een belangrijk onderdeel van hun werking bestaat uit oudergroepen. Zo worden online oudertrainingen georganiseerd gedurende zes weken, waarbij ouders concrete vaardigheden aangeleerd krijgen, bijvoorbeeld hoe om te gaan met agressie, escalatie of weerstand tijdens maaltijden. Daarnaast bestaat er een aparte oudergroep voor ouders van jongeren met (een vermoeden van) autisme. 

Anorexia en autisme 

De studiedag besteedde opvallend veel aandacht aan de overlap tussen anorexia nervosa en autisme. Er werd uitgebreid stilgestaan bij de grote symptomatische overlap en de hoge comorbiditeit tussen beide. Volgens de sprekers is het vandaag duidelijk dat behandelingen aangepast moeten worden aan kenmerken van autisme, omdat de kans op een gunstige uitkomst anders aanzienlijk kleiner wordt. Daarbij moet rekening gehouden worden met sensorische gevoeligheden, rigiditeit, weerstand tegen verandering, overprikkeling en shutdowns, bijvoorbeeld aan het einde van een dag. Ook verwachtingen naar herstel en verandering moeten afgestemd worden op de mogelijkheden binnen het autisme. Het belang van screening op autisme bij jongeren met anorexia nervosa werd sterk benadrukt. Ouders worden hierin meegenomen via specifieke oudertrainingen voor gezinnen waarin zowel anorexia als autisme een rol spelen. 

MFT-AN 

Tot slot werd ook het vernieuwde vijfdaagse MFT-programma toegelicht. In dit intensieve programma is het eten volledig geïntegreerd in de therapie: maaltijden worden niet beschouwd als pauzemomenten, maar als therapeutische opdrachten. Er wordt gewerkt met oefeningen, rollenspelen en creatieve opdrachten rond de beleving van anorexia nervosa. Een voorbeeld hiervan is dat jongeren de opdracht krijgen om uit te leggen hoe het is om met anorexia nervosa te leven, soms aan de hand van materialen. Ze gaan daarover in gesprek met andere ouders. Een andere opdracht is dat ouders en hun jongere “papieren maaltijden” maken: hoe schatten jongeren zelf in wat ze nodig hebben, wat denken ouders dat noodzakelijk is en wat denken jongeren dat ouders hen zullen voorschotelen. Zo wordt zichtbaar hoe sterk anorexia nervosa soms ook ouders beïnvloedt in hun verwachtingen en grenzen. Tijdens rollenspelen werkt men vaak met één gezin terwijl de andere gezinnen observeren en mee reflecteren. Doorheen de vijf dagen komt elk gezin actief aan bod. Opvallend is dat therapeuten hierin zeer directief durven werken en gezinnen niet zelf laten bepalen welke oefeningen al dan niet doorgaan. 

De kracht van MFT ligt volgens de sprekers niet alleen in de oefeningen zelf, maar zeker ook in het groepsproces. Gezinnen herkennen zich in elkaar, voelen zich minder geïsoleerd en leren via observatie van andere gezinnen nieuwe manieren van omgaan met anorexia nervosa. 

Conclusie  

Deze studiedag werd gerealiseerd in een zeer fijne samenwerking met het postgraduaat relatie-, gezins-, en systeempsychotherapie (GHALL/UGent) en bracht meer dan 80 enthousiaste zorgverleners samen uit heel Vlaanderen en Wallonië samen. De combinatie van wetenschappelijke onderbouwing, systemisch denken, nieuwe inzichten en concrete therapeutische handvatten maakte het tot een bijzonder waardevolle dag. Tegelijk riep het ook op tot verdere verdieping en inspireerde het om ook binnen Vlaanderen verder te investeren in gezinsgerichte behandelmodellen voor eetstoornissen.  

Nuttige links en materialen 

In Vlaanderen wordt momenteel sterk ingezet op het MFT aanbod voor eetstoornissen en oudertrainingen voor ouders van kinderen met een eetstoornis.  

Vanuit Eetexpert ondersteunen we dit aanbod door een supervisiegroep MFT en supervisiegroep oudertraining. Wil je graag aan een van deze supervisiegroepen deelnemen kan dat door een mailtje te sturen naar secretariaat@eetexpert.be  

• Supervisiegroep MFT: meer info en inschrijven.  

• Supervisiegroep oudertraining: meer info en inschrijven