Inschatting en aanpak van overgewicht

EOSS-P voor bredere gezondheidsinschatting

Algemeen staat bij de inschatting en aanpak van overgewicht en obesitas niet langer het gewicht centraal, maar het bredere gezondheidsrisico volgens EOSS-P(ediatric) met inachtneming van metabole abnormaliteiten, mechanisch beperkingen, mentale problemen, of milieu/context problemen. Kinderen worden ingedeeld in verschillende ernststadia van obesitas, niet op basis van BMI, maar op basis van gezondheidsinformatie op 4 domeinen (de 4 M’s):

  • Metabool: bv. diabetes, hart- en vaatziekten
  • Mechanisch: bv. slaapapneu, gewrichtspijn
  • Mentaal: bv. depressie, eetstoornis, ontwikkelingsstoornis
  • Milieu: het sociale en familiale milieu van het kind wordt in rekening gebracht, bv. ouderlijke steun, sociaaleconomische stressoren.

Op basis van de ernst van comorbiditeiten, of mogelijke barrières tot een gunstige prognose, wordt een intensiever behandelplan voorgesteld volgens de EOSS-P. Het behandelplan wordt afgestemd op het domein dat de hoogste risico-inschatting geeft (dus als er op mechanisch vlak geen problemen zijn (stadium 0), maar er wel metabole complicaties zijn of psychische problemen (stadium 2), dan past het behandelplan best bij stadium 2). Bij onvoldoende behandelresultaat wordt de behandeling geïntensifieerd.

Als hulpverlener van kinderen met obesitas is het belangrijk deze visie te kennen om zo de persoonlijke blik te verruimen, zonder daarom zelf de volledige inschatting te moeten maken. De EOSS en EOSS-P*, opgemaakt voor de eerstelijnszorg, weerspiegelen de complexiteit van de obesitasproblematiek en de heterogeniteit van de obese populatie (Hadjiyannakis et al., 2016; Northern health, 2012).

Tabel 9. Ernstinschatting en indicatiestelling obv de EOSS-P

Inschatting gezondheidsrisicoBehandelplan
Stadium 0 – Metabool/medisch: geen metabole abnormaliteiten

– Mechanisch: geen functionele beperkingen

– Mentaal: geen psychopathologie

– Milieu: geen bezorgdheden in de ouderlijke, gezins- of sociale context
Monitoring van obesitasgerelateerde risicofactoren en leefstijladvies door de huisarts op regelmatige tijdstippen
Stadium 1– Metabool: milde cardiometabole abnormaliteiten (bv. verminderde glucosetolerantie, prehypertensie, milde abnormaliteiten in lipiden (tegen de grenswaarden), milde vet-infiltratie van de lever/ verhoging in transaminasen (ALT: 1.5-2x normaal)

– Mechanisch: milde bio-mechanische complicaties (bv. obstructieve slaapapneu zonder positieve drukbeademing/Positive Airway Pressure, milde musculoskeletale pijn of kortademigheid bij fysieke activiteit die niet interfereren met dagdagelijkse activiteiten)

– Mentaal: Milde psychopathologie, ADHD, leerstoornis, milde preoccupatie met lichaamsbeeld, occasioneel emotioneel eten of occasionele eetbuien, pesten, milde ontwikkelingsvertraging

– Milieu: Lichte relatieproblemen, lichte beperkingen in de mogelijkheden van zorgfiguren om de noden van het kind te ondersteunen
Monitoring van obesitasgerelateerde risicofactoren en leefstijladvies door de huisarts in samenwerking met een diëtist of psycholoog, afhankelijk van de noden van het individu
Stadium 2– Metabool: matige cardiometabole complicaties die (medicamenteuze) behandeling vereisen (bv. diabetes type 2 zonder complicaties, hypertensie, matig verstoorde lipiden, polycysteus ovariumsyndroom, matige tot ernstige vetinfiltratie van de lever (ALT: 2– 3x normaal) 

– Mechanisch: matige bio-mechanische complicaties (bv. obstructieve slaapapneu die ademhalingsondersteuning/PAP vereist, gastro-oesofagale refluxziekte, musculoskeletale pijn/complicatie of kortademigheid  die het activiteitsniveau belemmeren, matige beperkingen in dagdagelijkse activiteiten)

– Mentaal: matige mentale problemen (bv. majeure depressie, angststoornis, frequente eetbuien, significante verstoring in het lichaamsbeeld, matige ontwikkelingsvertraging)

– Milieu: matige relatieproblemen, opvallend pestgedrag thuis of op school, duidelijke beperkingen in de mogelijkheden van zorgfiguren om de noden van het kind te ondersteunen
Doorverwijzing naar multidisciplinaire kinderobesitaswerking voor uitgebreide diagnostiek; meer intensieve en gezinsgeoriënteerde begeleiding en leefstijlbehandeling; regelmatige follow-up afspraken rond comorbiditeiten
Stadium 3– Metabool: ongecontroleerde cardiometabole complicaties, bv. diabetes type 2 met complicaties of met het niet halen van de glycemische streefwaarden, verhoogde lipiden die medicatie vereisen, ernstig verstoorde leverfunctie (ALT: >3× normaal), cardiomegalie

– Mechanisch: obstructieve slaapapneu die PAP en extra zuurstof vereist, pulmonaire hypertensie, beperkte mobiliteit, ziekte van Blount, afschuiven van de heupkop, osteoartritis, kortademigheid bij zitten/slapen, perifeer oedeem

– Mentaal: ongecontroleerde psychopathologie, schoolverzuim, dagelijkse eetbuien, ernstige verstoring in het lichaamsbeeld

– Milieu: ernstige relatieproblemen, zorgfiguren zijn niet in staat om de noden van het kind te ondersteunen (kan blootstelling aan familiaal geweld omvatten), gevaarlijke omgeving (thuis, buurt of school) 
Doorverwijzing naar een derdelijns multidisciplinaire kinderobesitaswerking voor uitgebreide diagnostiek, met mogelijke inclusie van deelspecialismen in de zorg voor comorbiditeiten; meer intensieve en gezinsgeoriënteerde begeleiding en leefstijlbehandeling; overweging van aanvullende, intensieve therapiemethoden (bv. bariatrische chirurgie); regelmatige follow-up afspraken rond comorbiditeiten

INNOVATE als handvat bij de inschatting en aanpak

Welke stappen doorloop je in de eerste lijn bij de aanpak van overgewicht bij kinderen?

Op basis van de recente richtlijnen maakte Eetexpert een compacte kapstok aan de hand van het acroniem INNOVATE. Bij de verschillende stappen worden concrete praktijkfiches voorzien:

  • Invoegen
  • Niet stigmatiseren
  • Negotiëren
  • Onderzoeken
  • Verduidelijken
  • Actie bepalen
  • Timen en plannen
  • Evalueren en bijsturen

De toelichting bij de verschillende stappen vind je hier. De samenvattende fiche vind je hier

Materialen

Fiche INNOVATE
Hulpmiddel klinisch onderzoek
Vlaamse groeicurven

Behandelprincipes

Tot op heden is de behandeling van overgewicht en obesitas bij kinderen in Vlaanderen grotendeels gebaseerd op de mate van overgewicht volgens de gewichtsindex (zie hoofdstuk 2), met drie interventieniveaus waarbij het multidisciplinaire aspect van de behandeling systematisch terugkomt (Braet & Van Winckel, 2001):

voor kinderen jonger dan 8 jaar of met risico op de ontwikkeling van overgewicht (<130% overgewicht), kan de interventie exclusief op de ouders/zorgfiguren gericht worden

voor kinderen met een matige vorm van overgewicht of obesitas (130-180% overgewicht), is deelname van het kind aan een groepsprogramma binnen multidisciplinaire ambulante zorg wenselijk (Moens et al., 2010)

voor kinderen met een ernstige vorm van obesitas (>180% overgewicht) is behandeling binnen een multidisciplinaire residentiële setting (MPC Zeepreventorium, De Haan) aangewezen (Deforche et al., 2003; Braet et al., 2003, 2004)

In 2020 werkte het Zeepreventorium een conceptnota uit rond het behandeltraject van obesitas bij kinderen en jongeren. Hierin wordt een zorgmodel voorgesteld op basis van betere afstemming tussen de 3 zorglijnen (eerstelijnszorg, gespecialiseerde ambulante zorg en residentiële zorg), en systematische vroegdetectie en goede follow-up.

De focus van de behandeling ligt steeds op gezondheid, niet op gewichtsreductie, en de voedings- en bewegingsdriehoek (Vlaams Instituut Gezond Leven) dienen als kompas. Hierbij wordt aandacht besteed aan een gezond, regelmatig eetpatroon en wordt gewezen op het belang van het ontbijt voor een goede energiebalans, concentratie op school, én een gezond gewicht. Beweging bestaat in de eerste plaats uit een actieve levensstijl, door bijvoorbeeld een halte vroeger af te stappen met de bus, met de fiets naar school te gaan, te helpen in het huishouden, systematisch de trap te nemen i.p.v. de lift… Het belang van sporten wordt gekaderd binnen fysieke, psychische en sociale gezondheid, waarbij de focus ligt op (samen) plezier beleven. Verder wordt ook aandacht besteed aan het beperken van sedentair gedrag (zoals schermtijd) en een goed slaappatroon en psychosociaal welzijn, zoals een positief zelf- en lichaamsbeeld (zie ook 5.4 voor informatie en handvaten rond gezonde leefstijl).

Leefstijladvies in de eerstelijn

Welk leefstijladvies en welke psycho-educatie kan de eerstelijn geven?

  • De componenten van een gezonde leefstijl vind je samengevat in het acroniem ALLES: afwisselend eten, leuk bewegen en lang stilzitten onderbreken, lief zijn voor jezelf, emoties reguleren, en voldoende slapen. Meer info vind je hier.
  • Als hulpverlener ondersteun je de normale ontwikkeling van eetgedrag. Kinderen worden niet ‘op dieet’ gezet, voedsel wordt niet verboden. Tips om de normale ontwikkeling van eetgedrag te ondersteunen vind je hier.
  • Betrek het hele gezin. Elk kind en elke volwassene heeft baat bij een gezonde leefstijl.
  • Ondersteun een gezonde relatie met eten en bewegen. Dit kan door in te zetten op eetcompetenties, positief lichaamsbeeld, en emotieregulatievaardigheden. Meer info vind je hier.
  • Neem schuldgevoel weg bij het kind en het gezin door correcte informatie te geven rond de risicofactoren en oorzaken van overgewicht.

Materialen

Fiche ‘een gezonde leefstijl is alles‘ rond de componenten van gezonde leefstijl
Per comonent:
-Fiche rond afwisselend eten/eetcompetenties
-Fiche rond leuk bewegen
-Fiche rond lief zijn voor jezelf/positief lichaamsbeeld
-Fiche rond emoties hanteren/emotieregulatie
-Fiche rond slaap

Fiches voor ouders rond eetgedrag, gewicht, leefstijl en lichaamsbeeld
Leefstijladvies van Kind en Gezin rond voedingbeweging en slapen bij baby’s en jonge kinderen
Boekjes ‘gezond gebeten’ voor KiddiesYummies en Homies van NICE
Voedingsadvies en beweegadvies per leeftijdsfase van Gezond Leven

Wat kan de eerste lijn doen, om adviezen rond gezonde leefstijl te helpen implementeren?

  • Doelen formuleren om aan de leefstijl te werken, bv. zich minder moe voelen, meer plezier hebben in sportactiviteiten
  • Zelfobservatie/monitoring, bv. door een eet- en beweegdagboekje bij te houden
  • Concrete gedragsdoelen formuleren op basis van de huidige leefstijl (met input vanuit het eet- en beweegdagboek), bv. op dit moment eet ik bijna geen fruit en ik wil meer fruit eten; deze week neem ik op woensdag en vrijdag een appel mee naar school
  • Veranderingen in leefstijl bekrachtigen, bv. door een contract op te stellen met een drietal  gedragsdoelen van het kind voor de komende periode, en een kleine beloning te koppelen aan het bereiken van deze doelen (géén voedselbeloning, bij voorkeur een bewegingsactiviteit (met het gezin))
  • Bewust en rustig eten stimuleren, bv. door goed te kauwen, kleine hapjes te nemen, en je bestek neer te leggen tussen twee hapjes, en door op een vaste plaats (aan tafel, zonder afleiding van televisie of andere schermen) en op min of meer vaste tijdstippen te eten, bij voorkeur samen met anderen/het gezin (stimuluscontrole)
  • Probleemoplossingsvaardigheden en emotieregulatievaardigheden versterken.
  • De motivatie ondersteunen. Meer info rond motivatiekaders vind je hier.

Materialen

Infofiche gezonde leefstijl ALLES – omgaan met emoties

Omgaan met emoties als deel van een gezonde leefstijl.

Infofiche

– 1,63GB

Infofiche motivatie – zorgverlener

Motivatiekaders en basishouding voor gedragsverandering.

Infofiche

– 1,63GB

Stappenplan eetproblemen en eetstoornissen – Eerstelijn

Eerstelijnsdraaiboek voor de brede eerste lijn (zorg en welzijn).

Stappenplan

Infofiche eerstelijnsaanpak INNOVATE – actiebepaling

Ernstinschatting door zorgverleners in de eerste lijn.

Infofiche

– 1,63GB

Infofiche eerstelijnsaanpak INNOVATE – onderzoeken

Detectie en ernstinschatting van eet- en gewichtsproblemen in de eerste lijn.

Infofiche

– 1,63GB

Infofiche eerstelijnsaanpak INNOVATE – overzicht

Eetproblemen en gewichtsproblemen begeleiden in de eerste lijn.

Infofiche

– 1,63GB

Infofiche eerstelijnsaanpak INNOVATE – timen en plannen

Timen en plannen van begeleiding in de eerstelijn.

Infofiche

– 1,63GB

Infofiche eetstoornissen screening SCOFF en ESP

Factoren die een risicoproces op gang kunnen brengen en beschermende factoren.

Infofiche

– 1,63GB

Infofiche overgewicht kinderen – klinisch onderzoek – huisarts

Hulpmiddelen bij klinisch onderzoek bij kinderen met obesitas

Infofiche

– 1,63GB

Stappenplan basiskennis eetstoornissen en gewichtsproblemen

Hier vind je het algemene stappenplan met basiskennis rond eetstoornissen en gewichtsproblemen.

Stappenplan

Stappenplan eetproblemen en eetstoornissen – Huisarts

Hier vind je het stappenplan voor de huisarts rond eetstoornissen bij jongeren en volwassenen.

Stappenplan

Stappenplan eetproblemen en gewichtsproblemen – CLB

Stappenplan rond preventie en vroegdetectie van eetstoornissen en gewichtsproblemen binnen het CLB.

Stappenplan

Stappenplan eetproblemen en eetstoornissen – Psycholoog

Wat is er zo eigen aan het werken met personen met een eetstoornis?

Materialen en tools

Stappenplan eetstoornissen – Diëtist

Ambulante gespecialiseerde zorg voor eetstoornissen voor de diëtist.

Materialen en tools

Stappenplan overgewicht kinderen – Diëtist

De diëtist kan als hulpverlener nauw betrokken zijn bij de behandeling van kinderen en adolescenten met overgewicht en obesitas.

Materialen en tools

Stappenplan overgewicht kinderen – Huisarts

Stappenplan overgewicht kinderen – huisarts

Stappenplan

Stappenplan overgewicht volwassenen – Diëtist

Behandeling van volwassenen met overgewicht en obesitas voor de diëtist.

Stappenplan

Stappenplan overgewicht volwassenen – Huisarts

Stappenplan voor de huisarts rond overgewicht bij volwassenen.

Stappenplan

Stappenplan risicoprofiel eetproblemen en gewichtsproblemen

Uitgebreide informatie rond factoren die een rol spelen in het ontstaan van eetstoornissen en gewichtsproblemen.

Stappenplan

Meer info

Richtlijnen en rapporten rond obesitas, inclusief:
– Richtlijn NVK – Behandeling van kinderen met obesitas:
– Richtlijn Duodecim: Overgewicht en obesitas bij kinderen (2017) – vertaald naar Belgische context in 2019 op EBPnet (na login)
– Consensustekst BASO 2020 (hoofdstuk 8 gaat over kinderen) (zie ook de bijlagen)
Kinderen en jongeren met overgewicht – protocollaire behandeling (handleiding en werkboeken)

Belangrijkste referenties arrow

Braet, C., Joossens, L., Mels, S., Moens, E., & Tanghe, A. (2007). Kinderen en jongeren met overgewicht – handleiding voor begeleiders. Garant.

Braet, C., Tanghe, A., Bode, P. D., Franckx, H., & Winckel, M. V. (2003). Inpatient treatment of obese children: a multicomponent programme without stringent calorie restriction. European Journal of Pediatrics, 162(6), 391–396. https://doi.org/10.1007/s00431-003-1155-5.

Braet, C., Tanghe, A., Decaluwé, V., Moens, E., & Rosseel, Y. (2004). Inpatient treatment for children with obesity: weight loss, psychological well-being, and eating behavior. Journal of Pediatric Psychology, 29(7), 519–529. https://doi.org/10.1093/jpepsy/jsh054.

Braet, C., & Van Winckel, M. (2001). Behandelingsstrategieën bij kinderen met overgewicht. Bohn Stafleu Van Loghum.

Deforche, B., De Bourdeaudhuij, I., Debode, P., Vinaimont, F., Hills, A. P., Verstraete, S., & Bouckaert, J. (2003). Changes in fat mass, fat-free mass and aerobic fitness in severely obese children and adolescents following a residential treatment programme. European Journal of Pediatrics, 162(9), 616–622. https://doi.org/10.1007/s00431-003-1247-2

Hadjiyannakis, S., Buchholz, A., Chanoine, J.-P., Jetha, M. M., Gaboury, L., Hamilton, J., . . . Ball, G. (2016). The Edmonton Obesity Staging System for Pediatrics: A proposed clinical staging system for paediatric obesity. Paediatrics and Child Health, 21, 21-26.

Nederlandse Vereniging voor Kinderengeneeskunde (NVK) (2020). Behandeling van kinderen met obesitas. Verkrijgbaar via www.nvk.nl

Moens, E., Braet, C., & Van Winckel, M. (2010). An 8-year follow-up of treated obese children: Children’s, process and parental predictors of successful outcome. Behaviour Research and Therapy, 48(7), 626-33.

Northern Health. (2012). Position on health, weight and obesity. An integrated population health approach. Canada: Northern Health.

Rampersaud, G. C., Pereira, M. A., Girard, B. L., Adams, J., & Metzl, J. D. (2005). Breakfast habits, nutritional status, body weight, and academic performance in children and adolescents. Journal of the American Dietetic Association, 105(5), 743–762. https://doi.org/10.1016/j.jada.2005.02.007

Zeepreventorium (2020). Conceptnota – Obesitasbehandeling voor kinderen en jongeren. Verkrijgbaar via www.zeepreventorium.be.